25 stycznia 2026

Luminescencja w zegarku: Od radioaktywnego radu po zaawansowaną technologię Super-LumiNova i rurki trytowe

Zdolność zegarka do świecenia w ciemności to nie tylko efektowny gadżet, ale przede wszystkim merytoryczny wymóg dla narzędzi profesjonalnych – od zegarków nurkowych (diverów), przez zegarki lotnicze (piloty), aż po modele taktyczne. Historia i technologia materiałów świecących to fascynująca ewolucja, która przeszła drogę od substancji skrajnie niebezpiecznych dla zdrowia, przez materiały wymagające naświetlania, aż po nowoczesne systemy gazowe świecące nieprzerwanie przez dekady.

1. Era radu (Radium): Śmiercionośny blask początków XX wieku

Na początku XX wieku odkryto, że rad, pierwiastek radioaktywny, po zmieszaniu z siarczkiem cynku emituje stałe światło bez potrzeby zewnętrznego zasilania. Była to technologia rewolucyjna, stosowana masowo w zegarkach okopowych podczas I wojny światowej.

Mechanizm działania: Cząsteczki alfa emitowane przez rad uderzały w kryształy luminoforu, powodując ich stałą scyntylację.
Zagrożenie: Rad był silnie radioaktywny (czas połowicznego rozpadu to ok. 1600 lat). Najbardziej tragiczny rozdział tej historii dopisały „Radium Girls” – pracownice fabryk, które oblizywały pędzelki z farbą radową, by uzyskać ich cienki czubek, co prowadziło do ciężkich chorób nowotworowych.
Współczesność: Zegarki z radem produkowano do lat 60. Dziś są one poszukiwane przez kolekcjonerów, ale wymagają ostrożności – mimo że farba mogła przestać świecić (bo luminofor uległ degradacji), rad nadal emituje promieniowanie gamma, które przenika przez kopertę i szkło.

2. Tryt (Tritium): Bezpieczniejsza radioaktywność

W latach 60. rad został zastąpiony trytem. Jest to izotop wodoru, który również jest radioaktywny, ale emituje znacznie słabsze promieniowanie beta, które nie przenika przez ludzką skórę ani szkiełko zegarka.

Farba trytowa: Stosowana do lat 90. (charakterystyczne oznaczenie "T" lub "T<25" na tarczy). Podobnie jak rad, świeciła sama z siebie, ale jej moc słabła z czasem (czas połowicznego rozpadu trytu to ok. 12 lat).
Starzenie się (Patyna): Stara farba trytowa z czasem zmienia kolor z białego na kremowy, miodowy, a nawet brązowy. Ten efekt wizualny jest obecnie niezwykle pożądany w świecie zegarków vintage i nazywany "patyną".

3. Super-LumiNova: Fotoluminescencyjna rewolucja

Pod koniec lat 90. japońska firma Nemoto & Co. opracowała materiał o nazwie LumiNova (w Szwajcarii dystrybuowany jako Super-LumiNova). Jest to materiał całkowicie bezpieczny, nieaktywny radiologicznie.

Zasada działania: Opiera się na glinianie strontu. Działa jak bateria świetlna – musi zostać „naładowany” światłem zewnętrznym (najlepiej promieniami UV), a następnie powoli oddaje tę energię w ciemności.
Wydajność: Nowoczesna Super-LumiNova (np. klasa X1) świeci znacznie jaśniej i dłużej niż starsze preparaty. Jest dostępna w wielu kolorach (zielony C3 świeci najmocniej, niebieski BGW9 świeci nieco słabiej, ale dłużej).
Trwałość: Materiał ten nie starzeje się chemicznie tak jak tryt – teoretycznie może być ładowany i rozładowywany w nieskończoność, o ile nie zostanie wystawiony na działanie wilgoci.

4. Technologia GTLS (Gaseous Tritium Light Sources): Światło gazowe

Marki takie jak Ball, Luminox czy Traser stosują najbardziej zaawansowany system – mikrorurki z gazem trytowym.

Budowa: Gaz trytowy jest zamknięty w rurkach ze szkła borokrzemowego, których wewnętrzne ścianki są pokryte luminoforem.
Zaleta: Zegarek świeci bez potrzeby naświetlania, a intensywność światła jest stała przez około 12-25 lat. Jest to merytorycznie najlepszy wybór dla żołnierzy czy nurków jaskiniowych, którzy przebywają w całkowitej ciemności przez wiele godzin i nie mają możliwości "doładowania" tarczy latarką.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o świecenie zegarków

Dlaczego mój zegarek z Super-LumiNovą przestaje świecić nad ranem? Super-LumiNova traci około 90% swojej intensywności w ciągu pierwszych 60-90 minut po naświetleniu. Pozostałe 10% mocy wystarcza jednak zazwyczaj do odczytania godziny w całkowitej ciemności (gdy wzrok się zaadoptuje) przez kolejne 6-8 godzin. Jeśli potrzebujesz stałej jasności, lepszym wyborem będzie tryt gazowy (GTLS).
Czy kolor lumy ma znaczenie? Tak, merytorycznie nasze oko jest najbardziej czułe na światło zielone (dlatego klasyczna luma C3 jest najpopularniejsza). Światło niebieskie (np. Chromalight w zegarkach Rolex) wydaje się słabsze, ale badania wykazują, że w warunkach morskich (pod wodą) jest ono łatwiej rejestrowane przez ludzki mózg.
Czy luma może „wyschnąć” lub odprysnąć? W starszych zegarkach (szczególnie tych z lat 70. i 80.) farba luminescencyjna może kruszeć i odpryskiwać. Jest to niebezpieczne dla mechanizmu, ponieważ pył może dostać się do łożysk. W nowoczesnych zegarkach luma jest nakładana grubymi warstwami lub w formie trójwymiarowych bloków, co niemal eliminuje ten problem.
Jak najszybciej naładować zegarek przed nocą? Najskuteczniejszym źródłem energii dla Super-LumiNovy jest światło słoneczne (bogate w UV) lub latarka UV. Wystarczy kilkanaście sekund naświetlania, aby wzbudzić materiał do maksymalnej jasności. Zwykłe żarówki LED w domu potrzebują znacznie więcej czasu, by osiągnąć podobny efekt.